2026-11-16

Հայկական ամանորյա սեղան՝ տոլմա, գաթա և բաց դռներ

Հայկական ամանորյա սեղան՝ տոլմա, գաթա և բաց դռներ

Հայաստանում տոները սկսվում են դեկտեմբերի 31-ին և շարունակվում մինչև հունվարի 6-ի Սուրբ Ծնունդը։ Օրենքով դրանցից միայն չորսն են ոչ աշխատանքային՝ դեկտեմբերի 31-ը և հունվարի 1-ը, 2-ը ու 6-ը, բայց շատ տներում սեղանն ամբողջ շաբաթ չի հավաքվում. հյուրերը գալիս են ու գալիս։ Տոնը կոչվում է Նոր տարի կամ Ամանոր, իսկ ժողովրդական ավանդույթում հայտնի է նաև Կաղանդ ու Տարեմուտ անուններով։ Նոր տարին իր սովորույթներով ընդգրկված է Հայաստանի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ազգային ցանկում։

Սուրբ Ծնունդը նշվում է հունվարի 6-ին, քանի որ Հայ Առաքելական եկեղեցին պահպանել է Քրիստոսի Ծնունդն ու Մկրտությունը նույն օրը տոնելու հին ավանդույթը։ Հունվարի 5-ի երեկոյան ընտանիքները գնում են Ճրագալույցի պատարագին և վառված մոմերով վերադառնում տուն։ Ավանդաբար Սուրբ Ծննդին նախորդող շաբաթը պահք է, իսկ հունվարի 1-ն ընկնում է հենց այդ շաբաթվա մեջ, ուստի հին ամանորյա սեղանի հիմքը պասուց ուտելիքներն էին՝ չիր ու թարմ միրգ, չամիչ ու ընդեղեն։

Սեղանի գլխավոր ուտեստը տոլման է։ Խաղողի կամ կաղամբի տերևով մսով տոլմայի կողքին դրվում է պասուց տոլման՝ լոբով, այլ ընդեղենով ու ձավարեղենով։ Ոչ նյութական ժառանգության ցանկում Նոր տարվա նկարագրության մեջ որպես այսօրվա սեղանի պարտադիր ուտեստներ նշված են տոլման, նրբաբլիթը, քուֆթան, բանջարեղենային աղցանները, ընդեղենը, ընկույզը, մրգերն ու գաթան, իսկ որպես ցանկալի՝ հատուկ պատրաստված խոզի բուդը կամ հնդկահավը և խորովածը։ Շատ տներում ամանորյա սեղանի սիրված ուտեստ է դարձել նաև իշլի քուֆթան՝ համեմված մսով լցոնած բլղուրե գնդերը։

Գաթան բախտի խորհրդանիշ է։ Հին սովորույթով կլոր գաթայի մեջ մետաղադրամ են թխում, և ում կտորում այն հայտնվի, ասում են՝ ամբողջ տարին բախտավոր կլինի. նույն սովորույթը ժամանակին կապված էր դեկտեմբերի 31-ին թխվող ծիսական տարեհացի հետ։ Գաթայի կողքին անուշապուրն է՝ ցորենով կամ գարով երկար եփած քաղցր ուտեստ, որին ավելացնում են ծիրանի չիր, չամիչ ու այլ չրեր, համեմում դարչինով, իսկ վրան շարում ընկույզ ու նուշ։

Ընկուզեղենն ու չիրը տոնական սեղանի անբաժան մասն են. ընկույզ, պնդուկ, նուշ, չամիչ, ծիրանի չիր և շարոց՝ թելի վրա շարված ու խտացրած խաղողի հյութով պատված ընկույզ։ Հին սովորությամբ հունվարի 1-ին այցելուների գլխին ընկույզ, չիր, չամիչ ու մանր կոնֆետներ էին լցնում՝ որպես գալիք տարվա առատության նշան։ Մսային նախուտեստի համար բարակ շերտերով կտրատում են բաստուրման ու կծու սուջուխը, առանց որոնց շատ ընտանիքներ տոնական սեղանը պարզապես չեն պատկերացնում։

Խորհրդային տասնամյակներն իրենց շերտն ավելացրին։ XX դարում հայկական Նոր տարի մտան զարդարված տոնածառը, Ձմեռ պապը, որին երեխաները փաղաքշանքով Ձմեռ պապիկ են ասում, և նրա ուղեկից Ձյունանուշը։ Նույն տարիներից են Օլիվիեն ու «շուբա» աղցանը, կեսգիշերին բացվող շամպայնն ու մանդարինի բույրը, որոնք այսօր էլ ամանորյա գիշերվա անբաժան մասն են։

Հետո սկսվում են այցելությունները։ Հունվարի 1-ից տնից տուն են գնում՝ նախ ազգականներին, հետո ընկերներին ու հարևաններին շնորհավորելու, և առաջ շատ ընտանիքներում այցելությունները ձգվում էին մինչև հունվարի կեսին նշվող Հին Նոր տարին։ Ոմանք տարվա առաջին առավոտը դիմավորում են խաշով։ Սուրբ Ծննդի հաջորդ օրը՝ հունվարի 7-ին, Մեռելոց է, երբ հիշում են ննջեցյալներին։ Հյուրերը հազվադեպ են գալիս դատարկաձեռն, իսկ տանտերն էլ նրանց դժվար թե ճանապարհի առանց գոնե մի կտոր գաթայի ու Նոր տարվա կենացի։

Եթե չեք ուզում դեկտեմբերի վերջին օրերն անցկացնել խոհանոցում, ամանորյա սեղանի շատ ուտեստներ կգտնեք Արարատ Պանդոկի մենյուում՝ խաղողի տերևով ու կաղամբով տոլմա, մսով նրբաբլիթ, իշլի քուֆթա, խորոված, Օլիվիե, բաստուրմայով ու սուջուխով մսի տեսականի, բաստուրմայով ու ոչխարի պանրով աղցան, իսկ վերջում՝ գաթա ու փախլավա։ Կենացների համար՝ հայկական կոնյակ, իսկ փրփրուն գինի սիրողների համար՝ «Քեուշ» կամ «Կարաս»։ Ընտանեկան հավաքի համար սեղանն ամրագրեք ժամանակին։