2026-11-16

Հայկական ձմեռային սեղան՝ խաշից մինչև աշնան պաշարները

Հայկական ձմեռային սեղան՝ խաշից մինչև աշնան պաշարները

Նոյեմբերի կեսին Երևանում առավոտներն արդեն ցուրտ են, և դրանց հետ փոխվում է նաև հայկական սեղանը։ Ձմեռային խոհանոցը երկու հիմք ունի. ուտեստներ, որոնք ժամերով եփվում են թույլ կրակի վրա, և պաշարներ, որոնք պատրաստում էին աշնանը, երբ այգին ու բանջարանոցը տալիս էին իրենց վերջին բերքը, իսկ միսն այնպես էին մթերում, որ ամբողջ ձմռանը հերիքեր։ Այն, ինչ հայերը մինչ օրս սիրում են ուտել դեկտեմբերին ու հունվարին, մեծ մասամբ այդ հին կենցաղից է եկել։

Սեզոնը բացում է խաշը։ Տավարի ոտքերը մաքրում են, մեկ օր թրջում և ամբողջ գիշեր եփում առանց աղի, որպեսզի յուրաքանչյուրն ինքը համեմի իր ամանը աղով ու մանրացրած սխտորով և տաք արգանակի մեջ փշրի չոր լավաշ։ Խաշն ուտում են վաղ առավոտյան, առանց շտապելու և լավ ընկերակցությամբ. սեղանին են բողկը, կանաչին, թթուն ու պանիրը, իսկ կենացների համար՝ օղի։ Սովորաբար խմում են երեք կենաց, և տարածված տարբերակներից մեկը օրվա, խոհարարների ու հյուրերի կենացն է։ Ժողովրդական ասացվածքը խաշ ուտել թույլ է տալիս միայն այն ամիսներին, որոնց անվան մեջ «ր» տառ կա՝ սեպտեմբերից ապրիլ։ Դա, իհարկե, կանոն չէ, բայց սեզոնը ճշգրիտ է նկարագրում։ Նման արգանակներ եփում են ամբողջ տարածաշրջանում՝ Վրաստանից մինչև Իրան ու Թուրքիա։

Համբերություն պահանջող մյուս ուտեստը հարիսան է։ Կորկոտն ու հավի կամ գառան միսը ժամերով եփում են՝ անընդհատ խառնելով ու փայտե թիակով ծեծելով, մինչև հատիկն ու միսը դառնան միատարր, հարթ շիլա, որի վրա լցնում են հալած կարագ։ Հարիսան վաղուց տոնական օրերի ու մեծ կաթսաների ուտեստ է, իսկ ցուրտ օրը մեկ ամանը կշտացնում է մինչև երեկո։ Դանդաղ կրակի ուտեստներից է նաև խաշլաման, թեև այն եփում են ամբողջ տարին. ոսկորով գառան կամ հորթի միսը սոխով, լոլիկով, պղպեղով ու կարտոֆիլով կափարիչի տակ եփվում է սեփական հյութում և մատուցվում մեկ մեծ ամանով՝ ամբողջ սեղանի համար։

Հետո գալիս է մառանի հերթը։ Աշնան վերջին հայ ընտանիքները միսը ձմռան համար մթերում էին ղավուրմայի, բաստուրմայի ու սուջուխի տեսքով։ Ղավուրման խաշած, ապա ճարպում տապակած միս է, որը սեղմելով լցնում էին կավե կճուճների մեջ ու ծածկում տաք հալած ճարպով. ցուրտ տեղում այն պահվում էր ամբողջ ձմեռ։ Բաստուրման համեմունքներով պատված ու օդում չորացրած տավարի միս է, իսկ սուջուխը՝ չոր, կծու երշիկ։ Հունվարյան կարճ օրերին ղավուրմայի մի քանի կտորը տապակում էին ձվով կամ ավելացնում փլավին ու ապուրին, և արագ ու կշտացնող ճաշը պատրաստ էր։

Ոսպն ու լոբին պահում էին պարկերում ու կավե ամաններում, որ ցանկացած ցուրտ օր ապուր եփեին։ Սեզոնի հետ փոխվում է նաև տոլման։ Ցուրտ ամիսներին շատ ընտանիքներ այն կաղամբի տերևով են փաթաթում, իսկ Նոր տարվա շեմին սեղան է գալիս պասուց տոլման։ Պահքի հին ավանդույթից եկած այս անմիս տոլմայի միջուկը լոբին, այլ ընդեղենն ու ձավարեղենն է, և հաճախ քաղցրության համար մի կտոր ծիրանի կամ սալորի չիր են ավելացնում։

Ձմեռային սեղանն անհնար է պատկերացնել առանց թթվի։ Աշնանը թթու են դնում կաղամբ ու վարունգ, պղպեղ, սխտոր և այն ամենը, ինչ մնացել է բանջարանոցում, որ ձմռան ամենացուրտ օրերին էլ սեղանին թթվաշ ու խրթխրթան մի բան լինի։ Կողքին ամռանը եփած մուրաբաներն ու կոմպոտներն են։ Թթվի ափսեն նաև խաշի ու հարիսայի լավագույն ուղեկիցն է. նրա թթվաշ համը թեթևացնում է այդ հարուստ, թանձր ուտեստները։

Ձմեռային քաղցրությունը գալիս էր ամառային արևից։ Ծիրանը, սալորն ու խաղողը չորացնում էին, և չիրը՝ ընկույզի ու մեղրի հետ, ցուրտ ամիսների ավանդական քաղցրավենիքն էր։ Ամռան վերջից մինչև աշնան վերջ ընկույզը շարում են թելի վրա ու թաթախում խտացրած խաղողի հյութի մեջ. այդպես ստացվում է շարոցը, որը կոչում են նաև քաղցր սուջուխ։

Ցուրտ ամիսներին Արարատ Պանդոկում խաշի սեզոն է. մսով կամ առանց մսի խաշը մատուցվում է սխտորով, աղով ու չոր լավաշով, իսկ կողքին կարող եք պատվիրել նախուտեստների սեթ՝ կանաչիով ու բողկով, պանրով ու թթվով։ Մենյուում են նաև հարիսան, կաղամբով տոլման, գառան կամ հորթի խաշլաման և ղավուրման՝ կարմիր սոխով, արիշտայով, ոսպով ապուրի մեջ կամ ձվածեղով։ Կենացների համար՝ «Արցախ» թթի կամ հոնի օղի։ Սեղանն ամրագրեք նախապես, հատկապես հանգստյան օրերի համար։