2026-11-16

Հայկական սեղանը տարվա եղանակներով՝ ավելուկից մինչև խաշ

Հայկական սեղանը տարվա եղանակներով՝ ավելուկից մինչև խաշ

Հայկական խոհանոցն իր օրացույցն ունի։ Սուպերմարկետներից շատ առաջ տարվա ռիթմը որոշում էին պահքերն ու տոները, այն, ինչ տալիս էին սարերն ու այգիները, և այն, ինչ կարելի էր պահել ցուրտ ամիսների համար։ Այդ ռիթմի մեծ մասը պահպանվել է Երևանի շուկաներում ու խոհանոցներում, և դրանով է բացատրվում, թե ինչու են որոշ ուտեստներ ամենահամեղ լինում տարվա որոշակի ժամանակ, կամ էլ միայն այդ ժամանակ են հայտնվում սեղանին։ Ահա տարին՝ համառոտ. նրա մի քանի գլուխների մասին պատմել ենք առանձին։

Գարունը սկսվում է համեստ սեղանով։ Մեծ պահքը Զատկին նախորդող շաբաթները լցնում է լոբով, ոսպով ու առանց մսի, կաթնամթերքի ու ձվի պատրաստված պասուց ուտեստներով, իսկ առաջին թարմ կանաչին գալիս է ոչ թե բանջարանոցից, այլ սարերից։ Ավելուկը, սիբեխը, մանդակն ու եղինջը հավաքում են լանջերին, ուտում թարմ կամ եփած, իսկ մի մասը հյուսում ու չորացնում են ձմռան համար։ Հետո Զատիկին պահքը լուծում են կարմիր ձվով, ձկով ու փլավով։ Գարնան վերջին ու ամռան սկզբին քաղում են խաղողի մատղաշ տերևները տոլմայի համար, իսկ մի մասն աղաջրով պահածոյացնում են առաջիկա ամիսների համար։

Ամառն առատության եղանակն է, և սեղանը դառնում է ավելի թեթև ու զով։ Պղպեղը, լոլիկն ու սմբուկը դառնում են ամառային տոլմա կամ խորովածի կողքին հայտնվում ածուխի վրա, թարմ կանաչու ափսեն գրեթե ամեն սեղանի ուղեկիցն է, իսկ մրգերը հաջորդում են իրար՝ կեռասից մինչև ծիրան ու դեղձ։ Սպասը մատուցում են սառեցրած, թանը՝ սառը, իսկ ամռան կեսին՝ Վարդավառին, ամբողջ երկրում իրար վրա ջուր են լցնում։

Ամառվա վերջը խաղողինն է։ Հին սովորության համաձայն՝ նոր խաղողը սպասում է օգոստոսի 15-ին ամենամոտ կիրակի օրը կատարվող օրհնությանը, իսկ բերքահավաքը շարունակվում է նաև աշնանը։ Գինին մինչև այսօր պատրաստում են նաև տանը՝ ավանդական եղանակով, իսկ Վայոց ձորի Արենի գյուղում ամեն աշուն գինու փառատոն է անցկացվում։ Քաղցուի մի մասն ալյուրով եփում-թանձրացնում են և դրանով պատում թելին շարված ընկույզը. ստացվում է ձգվող, քաղցր սուջուխ, իսկ նոր բերքի ընկույզը լցնում են փախլավայի ու ընկույզով գաթայի մեջ։

Աշունը նաև մառանի եղանակն է։ Արիշտան՝ տնական թելաձև խմորեղենը, ավանդաբար պատրաստում էին նոր բերքից հետո ու չորացնում ձմռան համար։ Կաղամբը, վարունգն ու պղպեղը թթու են դնում, իսկ Հայաստանի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ազգային ցանկում ներառված է անգամ ճակնդեղի ցողունի թթուն։ Հեռավոր հարավում՝ Մեղրիում, արքայանարնջից ու թզից չիր են պատրաստում, և այս ավանդույթն էլ նույն ցանկում է։ Աշնանը հասունանում է նաև դդումը, և ընտիր դդումներից պատրաստում են ղափամա. դդումն ամբողջությամբ լցոնում են բրնձով, կարագով, մեղրով, չրով ու ընկույզով և թխում, հաճախ՝ Սուրբ Ծննդյան սեղանի համար։

Ձմեռը դանդաղ եփվող կաթսաների ժամանակն է՝ ժամերով խառնվող հարիսա, կափարիչի տակ եփվող խաշլամա, կաղամբի տերևով տոլմա։ Սա նաև խաշի եղանակն է, երբ ամբողջ գիշեր եփված տավարի ոտքերի արգանակը վայելում են վաղ առավոտյան՝ սխտորով ու չոր լավաշով։ Չիրը, ընկույզն ու ամառային մուրաբաները քաղցրությունը հասցնում են մինչև գարուն։

Այս օրացույցի մեծ մասը կարելի է համտեսել Արարատ Պանդոկում։ Ցուրտ ամիսներին այստեղ մատուցում են խաշ՝ որպես սեզոնային ուտեստ, մսով կամ առանց մսի, իսկ մենյուում են նաև հարիսան, կաղամբով տոլման ու գառան կամ հորթի խաշլաման։ Ավելուկով աղցանն ու ավելուկով ապուրը սեղան են բերում գարնան վայրի կանաչին, ընկերներով կարելի է կիսել սեզոնային կանաչիներ կարտոֆիլով՝ 3–4 հոգու համար, ամառային տոլման ու մանղալի վրա խորոված բանջարեղենը հիշեցնում են ամառային բանջարանոցը, իսկ «Փոխինդ պաղպաղակով» աղանդերը, գաթան կամ փախլավան ավարտում են ճաշը։ Կենացների համար կան Արցախի մրգային օղիներ՝ թթից, հոնից, վայրի տանձից ու ծիրանից։ Պանդոկը բաց է ամեն օր՝ 10:00-ից մինչև կեսգիշեր, Սայաթ Նովա 15 հասցեում։