
Հայկական խոհանոցում քիչ բաղադրիչներ կան, որոնք ընկույզի պես հաճախ են հանդիպում։ Հայաստանն ընկուզենու բնական տարածման շրջանում է, իսկ ընկուզենիները հայկական գյուղի ծանոթ պատկերն են։ Ընկույզի պատմությունն այստեղ շատ հին է. Վայոց ձորի Արենի-1 քարայրում հնագետներն ընկույզ են գտել պաշարի կավե կարասներում, որոնք մոտ վեց հազար տարվա վաղեմություն ունեն։ Գտածոն կարևոր է, քանի որ քիչ բան է հայտնի այն մասին, թե երբ և որտեղ է ընկուզենին դարձել մշակովի բույս, թեև դեռ պարզված չէ, թե Արենիի ընկույզները վայրի էին, թե մշակովի։
Ընկույզով ամենահայտնի քաղցրը փախլավան է, որի ազգակիցներին կարելի է հանդիպել ողջ տարածաշրջանում։ Կարագով քսված բարակ թերթերի արանքում լցնում են մանրացրած ընկույզ՝ շաքարով ու հաճախ հելով, կտրատում շեղանկյուններով, թխում ու թրջում մեղրով կամ օշարակով։ Հայաստանում ամենահայտնին Գավառի՝ Քյավառի փախլավան է, որի պատրաստման ավանդույթը ներառված է ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ազգային ցանկում։ Տոնական կարագով գաթան ամենից հաճախ լցնում են խորիզով՝ ալյուրի, կարագի ու շաքարի փխրուն խառնուրդով, բայց լինում է նաև ընկույզով գաթա։
Աշնանը, երբ խաղողը հասունանում է, ընկույզից քաղցր սուջուխ են պատրաստում։ Ընկույզի կեսերը շարում են թելին ու նորից ու նորից թաթախում ալյուրով եփած թանձր խաղողի հյութի մեջ, երբեմն՝ դարչինով, մեխակով կամ հելով, ապա կախում, մինչև պատյանը պնդանա ու դառնա առաձգական։ Այս քաղցրը կոչում են նաև շարոց, և Աշտարակում քաղցր շարոցի պատրաստման ավանդույթը նույնպես ազգային ցանկում է։
Բայց ամենից շատ համբերություն պահանջում է կանաչ ընկույզի մուրաբան, որը պատրաստում են ողջ տարածաշրջանում՝ Հունաստանից ու Կիպրոսից մինչև Վրաստան ու Իրան։ Ընկույզը քաղում են գարնան վերջին կամ ամռան սկզբին, երբ կեղևը դեռ կանաչ է, ներսում կճեպը դեռ չի ձևավորվել, և դանակը հեշտությամբ անցնում է միջով։ Ամեն ընտանիք իր բաղադրատոմսն ու ժամկետներն ունի, բայց ընդհանուր առմամբ անում են այսպես. ընկույզը մաքրում են կանաչ կեղևից ու մի քանի օր, հաճախ՝ մեկ շաբաթ կամ ավելի, պահում ջրի մեջ՝ ջուրը պարբերաբար փոխելով, մինչև մգանա ու դառնությունը պակասի։ Հետո շատերը մի քանի ժամով կամ մի ամբողջ օրով այն թողնում են կրաջրում, որ պինդ մնա, լավ լվանում, ծակծկում ու եփում օշարակում՝ դարչինով ու մեխակով, երբեմն էլ՝ հելով։ Մուգ, փայլուն ու ներսից փափուկ ընկույզը մատուցում են թեյի հետ։
Ընկույզը նույնքան սիրված է նաև ճաշերում ու նախուտեստներում։ Իշլի քուֆթայի բլղուրե ու մսե պատյանի տակ կարող է լինել սոխով ու մանրացրած ընկույզով տապակած աղացած միս։ Կոտայքի Գառնի համայնքում կարմիր լոբով ապուրի մեջ կարագի փոխարեն աղացած ընկույզ են լցնում, իսկ ավելուկը մատուցում են ընկույզով, սխտորով, մածունով ու նռան հատիկներով։ Զատկին էլ շատ ընտանիքներ եփում են չամիչով, չրերով, ընկույզով ու նուշով բրնձի փլավ։
Ընկույզով լցոնած սմբուկի ռուլետներն էլ տարածաշրջանի ընդհանուր ուտեստներից են։ Տապակած սմբուկի շերտերի մեջ փաթաթում են աղացած ընկույզի, սխտորի, կանաչու ու համեմունքների խառնուրդ. Վրաստանում այս ուտեստը կոչվում է նիգվզիանի բադրիջանի, իսկ Հայաստանում էլ այն սիրված սառը խորտիկ է։
Արարատ Պանդոկում կարող եք սկսել ընկույզի միջուկով սմբուկի ռոլլերից կամ կարմիր լոբով ապուրից, որի մեջ նույնպես ընկույզ կա, իսկ ավարտել փախլավայով կամ գաթայով ու մի բաժակ արևելյան սուրճով։ Ամրագրեք սեղան։



