
Եթե մարդիկ հայկական գինու մասին մի բան գիտեն, ապա դա Արենի գյուղի մոտ գտնվող քարանձավն է, որտեղ հնագետները հայտնաբերել են մինչ օրս հայտնի ամենահին գինեգործարանը։ Այսօրվա հայկական գինին շատ ավելի երիտասարդ պատմություն է։ Խորհրդային պլանավորողները գինին հանձնեցին Վրաստանին ու Մոլդովային, իսկ Հայաստանին՝ կոնյակը, և շատ այգիներ վերատնկվեցին թորման համար հարմար սորտերով։ Իսկ 1985-ին, հակաալկոհոլային արշավի ժամանակ, այգիներ արմատախիլ արվեցին, և գինու արտադրությունը կիսով չափ կրճատվեց։
Ոլորտը սկսեց աշխուժանալ 1990-ականների վերջին, բայց իրական աճը եկավ 2010-ականներին՝ նոր սարքավորումների, կրթության, սփյուռքից եկած գինեգործների ու ներդրողների շնորհիվ։ 2012-ին առևտրային գինեգործարանները, թերևս, երկու տասնյակի չափ էին, այսօր դրանք հարյուրից շատ ավելի են, իսկ 2012-ից 2022 թվականներին գինու արտադրությունը մոտ երկու անգամ աճեց՝ 6,2-ից հասնելով 12,6 միլիոն լիտրի։
Հայաստանում տեղական խաղողի սորտերը հարյուրներով են հաշվում, և դրանցից մի քանիսն արդեն ծանոթ են պիտակներից։ Արենի սևը, որ կրում է հենց այդ գյուղի անունը, գլխավոր կարմիր սորտն է։ Ոսկեհատն առաջատար սպիտակ սորտն է. դրանից պատրաստում են թե՛ սովորական, թե՛ փրփրուն գինի, հաճախ մեկ այլ տեղական սպիտակ սորտի՝ Խատունու հետ։ Խնդողնին, որ կոչվում է նաև Սիրենի, մուգ, դաբաղանյութերով հարուստ կարմիր սորտ է Արցախից։ Տարածված են նաև Հայաստանում ստեղծված երկու նոր սորտ. սպիտակ Կանգունը, որի ծնողներից մեկը վրացական Ռքածիթելին է, և որի բույրում կան ծիրան ու սպիտակ ծաղիկներ, և կարմիր Հաղթանակը՝ Սապերավիի սերունդը, որի գունավոր պտղամիսը տալիս է մուգ ու խիտ գինիներ։
Գինեգործական տարածաշրջանները համընկնում են մարզերի հետ, և սովորաբար առանձնացնում են հինգը։ Հարավում գտնվող Վայոց ձորն ամենափոքրն է՝ մոտ 1200 հեկտար, և ամենահայտնին. Արենիի հովտում այգիները տարածվում են ծովի մակերևույթից մոտ 850-ից մինչև 1750 մետր բարձրության վրա, և շատ հին որթեր մինչ օրս աճում են սեփական արմատների վրա։ Երևանից արևմուտք ընկած Արմավիրն ու Արարատի մարզը կիսում են Արարատյան դաշտը, ընդ որում՝ Արմավիրում է երկրի խաղողի այգիների ամենամեծ մասը։ Արագածոտնի այգիները փռված են Արագածից հարավ, իսկ Տավուշը խաղող է աճեցնում հյուսիս-արևելքում՝ Աղստևի հովտում։
Պողպատե տարաներից ու կաղնե տակառներից առաջ կար կարասը՝ գինու խմորման ու պահպանման մեծ կավե անոթը, որը հաճախ թաղում էին հողի մեջ։ Վերածննդի սկզբին Հայաստանում այլևս ոչ ոք կարաս չէր պատրաստում, ուստի երբ «Զորահ» գինեգործարանը որոշեց Արենին կավի մեջ հնեցնել, ստիպված եղավ հին կարասներ հավաքել տեղի ընտանիքներից։ Այսօր «Զորահը», «Թրինիթի Քենյոնը» և ևս մի քանի գինեգործարան դրանք օգտագործում են իրենց գինիների մի մասի համար։
Գինին համտեսելու համար միայն մի քիչ ուշադրություն է պետք։ Նախ նայեք բաժակին սպիտակ սփռոցի ֆոնին. կարմիր գինիները տարիքի հետ գունաթափվում են, սպիտակները՝ մգանում։ Պտտեցրեք բաժակը, որ բույրը բացվի, և հոտոտեք՝ մի քանի կարճ ու մեկ երկար շնչով. միրգն ու ծաղիկները գալիս են խաղողից, հացի նոտաները՝ խմորումից, վանիլը՝ կաղնուց։ Հիմա մի լավ կում արեք։ Քաղցրությունն առաջինն է զգացվում՝ լեզվի ծայրով, թթվայնությունից բերանը ջրվում է, դաբաղանյութերը չորացնում են լնդերը, իսկ գինու «մարմինը» դրա ծանրությունն է, ինչպես յուղազերծ ու յուղալի կաթի տարբերությունը։ Վերջում գալիս է հետհամը. որքա՞ն է համը մնում բերանում կումից հետո։
Իսկ Արենի՞ն։ Սովորաբար այն ծանր գինի չէ. ունի ամուր կառուցվածք, բայց, չնայած հաստ կեղևին, առանց կոպիտ դաբաղանյութերի, վառ թթվայնություն, որը պահպանում են զով լեռնային գիշերները, և կարմիր հատապտուղների, առավել հաճախ՝ բալի նոտաներ, երբեմն նաև համեմունքի երանգ։ Լավագույն գինիներում ի հայտ է գալիս ծխային, հանքային նոտա, որը կապում են հրաբխային հողերի հետ։ Ամերիկացի գինու քննադատներից մեկն Արենին տեղավորել է Պինո նուարի ու Զինֆանդելի միջև։ Ոսկեհատը խիտ, բուրավետ սպիտակ գինի է, որը որոշ քննադատներ համեմատում են Վիոնյեի հետ։
Արարատ Պանդոկում հայկական գինին կարող եք պատվիրել շշով։ Կարմիր գինիներից են Hin Areni-ն, Takar-ը և Zorah Karasi-ն՝ երեքն էլ Արենի սորտից, ինչպես նաև Tariri-ն, Kataro-ն և Grand Karas-ը, սպիտակներից՝ Ոսկեհատից պատրաստված Koor-ը և Hin Areni-ն, Van Ardi-ի Կանգունը և Տավուշի Tus-ը։ Ոսկեհատից պատրաստում են նաև փրփրուն գինի. «Քեուշը» փրփրուն գինիները պատրաստում է դասական եղանակով՝ երկրորդային խմորումը շշի մեջ, Վայոց ձորի բարձրադիր այգիների Ոսկեհատից ու Խատունուց, և մենյուում կա նրա Keush Brut-ը, ինչպես նաև շատ չոր Karas Extra Brut-ը և կիսաքաղցր Karas Dyutich-ը։ Խորովածի հետ փորձեք Արենի սորտի գինի, հայկական պանրի տեսականու հետ՝ Ոսկեհատ, իսկ Dyutich-ը՝ փախլավայի հետ։



